Το φαινόμενο της εκμετάλλευσης της μεταφυσικής αγωνίας είναι σύμφυτο με την ιστορία του ανθρώπινου πολιτισμού! Πάνω σε αυτό χτίστηκαν όλα τα θρησκευτικά συστήματα και αυτό εξακολουθεί να τροφοδοτεί παγκοσμίως αγορά δισεκατομμυρίων δολαρίων.
Όμως, όλα αυτά αγγίζουν κάτι πολύ βαθύτερο από μια απλή απάτη καταναλωτή . Περιγράφουν έναν μηχανισμό εκμετάλλευσης που είναι δομικά ενσωματωμένος στην ανθρώπινη ψυχολογία και απλά αλλάζει ενδυμασία ανά τους αιώνες. Ας δούμε την εξέλιξη του φαινομένου:
Η σταθερά
Ο άνθρωπος είναι το μόνο είδος που γνωρίζει εκ των προτέρων ότι θα πεθάνει, ότι θα αρρωστήσει, ότι θα φθαρεί. Αυτή η γνώση παράγει ένα άγχος —τη «μεταφυσική αγωνία»— που καμία κοινωνία δεν έχει καταφέρει να εξαλείψει, μόνο να το διαχειριστεί.
Η ψυχολογική έρευνα (Θεωρία Διαχείρισης Τρόμου, Greenberg/Solomon/Pyszczynski) δείχνει το προφανές: όποιος προσφέρει μια αφήγηση ελέγχου πάνω στο ανεξέλεγκτο αγοράζει αυτόματα εμπιστοσύνη, ανεξάρτητα από το αν η αφήγηση αντέχει σε έλεγχο. Πάνω σε αυτή τη σταθερά χτίστηκαν τα θρησκευτικά συστήματα. Πάνω στην ίδια σταθερά χτίζεται σήμερα μια αγορά μεγαλύτερη από τον τουρισμό, τον αθλητισμό και την πράσινη οικονομία μαζί.
Μια ιστορία συνέχειας, όχι ρήξης
Η μορφή αλλάζει ανά εποχή, η λειτουργία μένει ίδια.
- Αρχαιότητα – Μεσαίωνας: μαντεία, θαυματουργά λείψανα, ιερές πηγές.
- 19ος αιώνας: η εποχή του «patent medicine» — μπουκαλάκια-πανάκεια, συχνά με βάση όπιο ή αλκοόλ, που πωλούνταν ως θεραπεία για τα πάντα.
- Σήμερα: το ίδιο προϊόν, με λεξιλόγιο δανεισμένο από την πραγματική επιστήμη — κβαντική φυσική, γενετική, ανοσολογία — αποσυνδεδεμένο όμως πλήρως από το αρχικό του νόημα.
Όροι όπως «κβαντική βιοανάδραση», «οζονοθεραπεία», «μικροσκοπία σκοτεινού πεδίου» ή «επιγενετική εξέταση μαλλιών» δεν περιγράφουν μεθόδους· δανείζονται την αύρα μιας επιστημονικής πειθαρχίας χωρίς να πληρούν κανένα από τα κριτήρια της — ελεγχόμενες δοκιμές, μηχανισμό συμβατό με τη γνωστή φυσιολογία. Είναι ρητορικό εργαλείο, όχι επιστήμη.
Το μέγεθος: όχι «μια αγορά», αλλά η μεγαλύτερη
Η παγκόσμια «οικονομία ευεξίας» έφτασε τα 6,8 τρισεκατομμύρια δολάρια το 2024, έχοντας διπλασιαστεί από το 2013, και είναι πλέον μεγαλύτερη από την πράσινη οικονομία, την τεχνολογία πληροφορικής, τον τουρισμό και τον αθλητισμό μαζί — αντιπροσωπεύοντας το 6,12% του παγκόσμιου ΑΕΠ, με ρυθμό ανάπτυξης σταθερά υψηλότερο από τη συνολική παγκόσμια οικονομία. Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του όγκου είναι νόμιμη αγορά ευεξίας. Αλλά ακριβώς εκεί βρίσκεται το πρόβλημα: τα όρια ανάμεσα σε «wellness» και ψευδοϊατρική είναι θολά, και σε αυτή τη γκρίζα ζώνη ευδοκιμούν οι κομπογιαννίτες — προστατευμένοι νομικά επειδή πωλούν «συμπληρώματα ευεξίας», όχι φάρμακα, γλιτώνοντας έτσι τον έλεγχο ρυθμιστικών αρχών ενώ διαφημίζονται με γλώσσα που υπονοεί θεραπευτική δράση.
Δύο κλίμακες της ίδιας λογικής
Η περίπτωση Theranos. Η Elizabeth Holmes έπεισε επενδυτές ότι η συσκευή της μπορούσε να εκτελεί εκατοντάδες διαγνωστικές εξετάσεις από μία σταγόνα αίματος. Η εταιρεία αποτιμήθηκε στα 9 δισ. δολάρια, ενώ στην πραγματικότητα χρησιμοποιούσε κρυφά συμβατικά μηχανήματα άλλων εταιρειών. Καταδικάστηκε σε 11 χρόνια και 3 μήνες φυλάκιση. Το κρίσιμο σημείο: τα θύματα δεν ήταν μόνο απλοί καταναλωτές αλλά έμπειροι θεσμικοί επενδυτές — απόδειξη ότι η αφήγηση «η επιστήμη θα σε σώσει από την αβεβαιότητα της αρρώστιας» λειτουργεί ακόμη και σε ανθρώπους με πρόσβαση σε πλήρη έλεγχο στοιχείων.
Τα νανογιλέκα. Μικρότερης κλίμακας, αλλά πολιτικά πιο διδακτικό: ο πωλητής ήταν δημόσιο πρόσωπο με θεσμικό ρόλο. Το 2017, μέσω τηλεοπτικής εκπομπής, ο Άδωνης Γεωργιάδης προωθούσε γιλέκα με ισχυρισμούς θεραπευτικών ιδιοτήτων μέσω «νανοτεχνολογίας» — ισχυρισμοί που δημοσιογραφικές έρευνες αμφισβήτησαν συστηματικά ως αναπόδεικτους. Το ίδιο πρόσωπο ανέλαβε αργότερα την πολιτική ευθύνη του συστήματος υγείας. Δεν είναι απλή ειρωνεία· είναι ένδειξη του πόσο χαμηλό είναι το πολιτικό κόστος της ψευδοεπιστήμης όταν συνοδεύεται από δημοφιλία.
Ο μηχανισμός: εγκυρότητα μέσω γλωσσικού θάμβους
Η τεχνική έχει όνομα: επιχείρημα από ορολογία. Όσο πιο περίπλοκος και επιστημονικοφανής ο όρος, τόσο λιγότερο ελέγχεται από το κοινό — η πολυπλοκότητα του λεξιλογίου εκλαμβάνεται ασυνείδητα ως απόδειξη πολυπλοκότητας γνώσης. Είναι το ακριβώς αντίστροφο της επιστημονικής μεθόδου, όπου η εγκυρότητα προκύπτει από τον έλεγχο, όχι από την εντύπωση. Έρευνες πάνω στο λεγόμενο «pseudo-profound bullshit» (Pennycook et al.) δείχνουν ότι προτάσεις χωρίς ουσιαστικό νόημα αλλά με επιστημονικοφανή σύνταξη αξιολογούνται συστηματικά ως «βαθύτερες» — ακριβώς αυτό εκμεταλλεύεται η βιομηχανία.
Το συμπέρασμα
Δεν πρόκειται για μεμονωμένες απάτες που αποκαλύπτονται κατά καιρούς και εξαλείφονται. Πρόκειται για δομικό χαρακτηριστικό μιας αγοράς 6,8 τρισεκατομμυρίων δολαρίων, που τροφοδοτείται από μια ανθρώπινη ανάγκη, τόσο βαθιά, όσο η ίδια η ανθρώπινη ύπαρξη, και προστατεύεται από ένα ρυθμιστικό κενό που δεν είναι τυχαίο αλλά βολικό.
Όσο η αγωνία μπροστά στον θάνατο και την αρρώστια παραμένει αδιαχείριστη ορθολογικά, θα υπάρχει πάντα αγορά για όσους πουλάνε την ψευδαίσθηση ελέγχου — με γλώσσα ιερή χθες, «κβαντική» σήμερα.
Και όταν φτάνουμε οι δεξιοί δημοσιογράφοι, όπως η Κοσιώνη και ο Χατζηνικολάου να φρίττουν μετά το θάνατο Μαζωνάκη με τους κομπογιαννίτες, αντιλαμβανόμαστε το μέγεθος της ανικανότητας του κρατικού μηχανισμού να ελέγξει όλα αυτά τα κυκλώματα…
Δείτε τα βίντεο:
